De invoering van het Continentale stelsel door Napoleon, in 1806, leidde tot een groot tekort aan rietsuiker op het Europese vasteland. Rond 1800 hadden in Duitsland en Frankrijk de eerste experimenten plaatsgevonden met een fabrieksmatige verwerking van verschillende bietenrassen tot suiker. Dit bracht Napoleon op het idee om de fabricage van bietsuiker te stimuleren, om zo het nijpende suikertekort terug te dringen.
Napoleons eerste decreet over de teelt van bieten dateert van 25 maart 1811: in zijn hele keizerrijk zouden 32.000 ha beetwortelen geteeld moeten worden. De datum van het decreet echter, was in teeltkundig opzicht aan de late kant. Er zou immers uiterlijk midden mei gezaaid moeten worden en er restte dus anderhalve maand om boeren te enthousiasmeren, akkers vrij te maken en zaaiklaar, zaad te kopen en voorlichting te geven. Want de teelt van deze bieten was voor boeren geheel nieuw en vrijwel niemand had er ervaring mee.
Er was eigenlijk nergens sprake van onwil, maar de praktische problemen waren inderdaad groot. Om te beginnen was bietenzaad uiterst schaars. In het departement van de Monden van de Maas (ca. Zuid-Holland) was het voorgeschreven contingent 300 ha. Slechts een kleine helft hiervan zou uiteindelijk worden ingezaaid. Het Wassenaarse gemeentebestuur antwoordde op het verzoek om informatie van de prefect, dat “wij de ingezeetenen dezer gemeente bij publicatie hebben opgeroepen om aan ons voor den 26 dezer [mei] opgave te doen van de hoegrootheid van de landen welke in deze gemeente door hun met betekrooten zijn gezaaid en dat dien aangaande geene opgave hoe genaamd bij ons zijn ingekomen”. De bijdrage van Wassenaar was in dat eerste jaar, kortom, nul.
Dat zou beter worden in 1812. De teleurstellende resultaten van 1811 hadden Napoleons ambities niet gedempt, integendeel. Op 15 januari 1812 vaardigde hij opnieuw een decreet uit over beetwortelen. In zijn hele rijk zou nu ruim drie maal zoveel geteeld moeten worden, te weten 100.000 ha. De onderprefect liet weten dat in Wassenaar 16 ha moest worden ingezaaid. De verdeling over landeigenaren en pachters moest gebeuren door de maire, samen met twee door de onderprefect aangestelde commissarissen, de heren Twent van Rosenburg en Van der Staal.
De verdeling wordt opgemaakt in maart. In totaal worden 83 Wassenaarse boeren en landeigenaren geregistreerd voor de bietenteelt, met oppervlakten variërend van minimaal 7 roeden [1 are], voor resp. Jan Jaspersz van der Klaauw, D. Kortekaas, Jan Remmerswaal en Jan Straatman, tot maximaal 450 roeden [0,6 ha] ] voor B.M.J. van der Staal, die als commissaris natuurlijk het goede voorbeeld moest geven. Ook twee thans nog bestaande boerderijen zijn bij de verdeling betrokken: Bellesteyn voor 198 roeden [28 are] en de Kerkewoning voor 153 roeden [22 are].
De verkrijging van zaaizaad was echter geen gemakkelijke opgave. De Wassenaarse maire verneemt bij brief van 21 april van de onderprefect, dat diens brief aan zaadleverancier Grauvogl te Augsburg in Duitsland geen resultaat heeft opgeleverd. De maire doet vervolgens zelf nog een poging zaad te kopen bij het handelsbedrijf van Van Eeden in Haarlem, maar deze melden dat zij “door de daaglijks toeneemende en considerable aanvragen geheel uytverkogt” zijn en dat “zij wagten nog wel een klijn parteitje maar den ontvangst daarvan is zeer onzeeker”. Het handelsbedrijf probeert dus een alternatief te slijten: “best mangelwortelzaad hetwelk door zeer veel teelders bij preferentie boven tbeetwortel gezaayd word want is gewislijk niet minder geschikt voor de suykerfabriek als de beetwortel”. De maire ziet van de koop af en laat de telers weten dat zij zelf, met alle mogelijke middelen, voor de aanschaf van zaaizaad moeten zorgen. Veelbelovend ziet het er op dat moment niet uit.
(wordt vervolgd)
Marry Niphuis-Nell
Tegeltableau met boerderij Bellesteyn in de keuken van de boerderij, vervaardigd ca. 1806, foto van 1952 (bewerkt). Gemeentearchief Wassenaar.