In de vorige aflevering kwam de tolheffing aan de orde. De tolgaarders waren in dienst van de Commissie van de Straatweg. Ze woonden gratis in het tolhuis en verdienden daarnaast 300 gulden per jaar, meer dan een Wassenaarse veldwachter. Dat beviel blijkbaar goed.
De eerste tolgaarder, Jacob Ablij, bleef ruim 30 jaar in dienst (tot zijn dood in 1836). De tollen leverden flink wat op. In 1838 was de obligatielening van 200.000 gulden geheel afgelost. De Commissie droeg de weg daarna over aan de Staat. Die besloot de tollen niet zelf te exploiteren, maar openbaar te verpachten, telkens voor een periode van enkele jaren. Wel bleef de Staat het toltarief bepalen. De pachter stak het geheven tolgeld vervolgens in eigen zak. Soms deed hij het werk overigens niet zelf, maar nam een tolgaarder in dienst die met zijn gezin in het tolhuis woonde.
In de periode 1840-1843 daalden de tolopbrengsten evenwel met meer dan de helft, vooral door terugval van het passagiersvervoer over de weg. Dit viel samen met de opkomst van de spoorweg in onze regio. Ondanks dat ook de pachtsommen sterk afnamen, schreef de laatste tolpachter en tolgaarder van “Gabel No. 1” bij de Zijdeweg, Cornelis Hardeman, in 1894 dat hij van de opbrengst niet meer kon rondkomen. Hij begon een winkeltje in het tolhuis. Hardeman haalde trouwens enkele keren de krant door ruzies met wielrijders bij zijn tol. Mogelijk hoorden de gebruikers van dit moderne vervoermiddel tot de groeiende groep Nederlanders die tollen hopeloos ouderwets en hinderlijk vonden. Ook de politiek wilde ervan af. Per 1 mei 1900 werden de Rijkstollen afgeschaft. Hardeman vertrok uit Wassenaar. Collega Cornelis Meijer bij de Maaldrift bleef, maar als huurder. Zijn brood verdiende hij nu als groentekweker. Na enige tijd werd ook het voormalige tolhuis bij de Zijdeweg verhuurd. Melkhandelaar Pieter van der Ham begon er een café.
Intussen zat de Staat in haar maag met die oude tolhuizen. Ze stonden dicht bij de as van de weg en maakten de noodzakelijk geachte verbreding onmogelijk. Na veel gedelibereer op Haagse ministeries kwam men tot de slotsom dat de tolhuizen na afloop van de huurcontracten voor afbraak moesten worden verkocht. Het tolhuis bij de Zijdeweg werd eind mei 1905 geveild en kort daarop afgebroken. Het tolhuis bij de Maaldrift werd eind november 1912 publiek verkocht en vervolgens gesloopt. Alles wat bij de uitrusting van de tollen had gehoord was medio 1900 al naar Domeinen afgevoerd en verkocht. Zoals de palen met lantaarns die ’s nachts altijd brandden, de hekken en de bijna vier meter lange grenen tolbomen. De grond waarop de Wassenaarse tolhuizen stonden is al geruime tijd geleden verdwenen onder het asfalt.
Albert Clobus
Het voormalige tolhuis “Gabel No. 1” gezien vanaf de Rijksstraatweg omstreeks 1905 . Links van de postbode de Zijdeweg. Op het bord boven de deur de vermelding “Café”, met daaronder “Bier Limonade Melk Sij[rop]en enz:”. Bij het linkerraam staat een groentekar.
(foto gemeentearchief Wassenaar).