Van tijd tot zijn er beschouwingen over wat het beste met het weidegebied van de Veenzijde zou kunnen gebeuren. Dat betreft het grasland in zo ongeveer de rechthoek gevormd door de N14, de Rijksstraatweg, de Papeweg en de spoorlijn. Veelal wordt de cultuurhistorische waarde gemeld, maar over de geschiedenis van de ontginning wordt meestal weinig gezegd. Wel, dat deze in de Middeleeuwen plaatsvond.
Maar dat laat nog erg veel ruimte. En de vraag is dan wanneer een begin werd gemaakt met de ontwatering van het gebied door het graven van een groot aantal sloten naar de Veenwatering en de Schenk (oude veenstroompjes). Hierover vinden we een aanwijzing in de zogenaamde leenregisters van het Huis van Wassenaer, die zich bevinden in het Huisarchief Twickel te Delden in Overijssel. In het oudste register is een besluit opgenomen van Dirc van Wassenaer, van het jaar 1311. In de marge van het stuk staat: “handveste van den groten veen”. De tekst zelf begint met:
“Ic Dirc van Wassenaer maken cond allen den ghenen die desen brief sullen sien of horen lesen mit kennesse der wairheyt, dat ic hebbe ghegheven minen veen tuusken des graven veen [het toenmalige veengebied in Den Haag] ende Rosenburgher veen [in Voorschoten] van mi te houden ter rechter erfhuyr wair, in alsulker manieren als hier na ghescreven staet.” De dan volgende beschrijving vat ik maar samen in hedendaags Nederlands. Belangstellenden kunnen een oppervlakte in erfpacht nemen tegen een vaste vergoeding. Deze vergoeding bedraagt per jaar per morgen (ca 0,85 ha) een bedrag van drie schellingen (stuivers) en twee hoenders. Betaling kan geschieden op de jaarlijks gehouden Voorschoter markt en de Valkenburger markt. Hoenders waren blijkens aantekeningen in de registers nog vrij lang een betaalmiddel. In de oudste jaarrekening van het Huis van Wassenaer (1554) wordt echter vermeld dat men in plaats van een hoen ook een schelling kan geven. Maar heel lang daarna is er nog sprake van het jaarlijks binnengekomen ‘hoendergeld’.
In het bovengenoemde handvest van 1311 wordt niet vermeld waar de erfhuurders de door hen gehuurde stukken veengebied voor konden gebruiken. Wat dit betreft geven een tweetal besluiten van Hendrik van Wassenaer, burggraaf van Leiden, van 1 april en 27 juni 1429 een duidelijke aanwijzing. In het eerste geeft hij aan Wille ̀van Bogart Claes Horstsz twee morgen veen in erfhuur. Eén morgen daarvan ligt in de “cleyne veen” in Den Haag en de tweede in “onse grote veen”. In het besluit van 27 juni gaat de erfhuur van bijna negen morgen ook in “onsen groten veen”, naar Jacop Danijelsz. In beide besluiten gaat het om veen, “vrij te delven ende te vercopen ende sijnen vrijen wille daar meede te doen”. En van rond het jaar 1500 is er een document over de aantallen morgens en de welstand van de inwoners van Wassenaar. Daarin wordt gemeld, dat er wel 300 dagen per jaar turf gewonnen wordt.
Ten slotte werd in 1561 in het register van de 10e penning een deel van de grond behorende bij de latere Kerkewoning (achter het Kerkehout) beschreven als “quade veen, dobben en slobben” (slecht veen, kuilen en modder). Het is echter heel waarschijnlijk dat ten tijde van de turfwinning het al genoemde graven van de vele sloten is begonnen, sloten die er ook nu nog altijd liggen.
Albert Niphuis
: Het eeuwenoude slotenpatroon in de Duivenvoordse- Veenzijdse polder, Topografische Kaart, herzien 1898, Nationaal Archief.